Wehl, Liemers, Nederland en de wereld
Wehl in Kaart & Cijfers

- De kaart van gemeente Wehl
- De geschiedenis van Wehl
- De geschiedenis van Nieuw Wehl
- Het wapen en de vlag
- Naamsverklaring Wehl
- Bevolkingsgroei in Wehl
- Wehl in de 21e eeuw
- Wehl in cijfers
- Site van provincie Gelderland
- Wehl Graphix Gallery
   maps, ruimte, tekeningen, etc.

- Gemeente Archief Liemers/Wehl
- Wehl Tour 1900
- Wehl Tour 2000

Wehl in Kaart & Cijfers








go up


De Geschiedenis van Wehl

Archeologie
Bodemvondsten, voornamelijk in de laatste 2 decennia van de 20e eeuw, hebben aangetoond dat op de plek van Wehl al heel vroeg sprake is geweest van menselijke bewoning. Zo werden bijvoorbeeld op een akkerland tientallen van vuursteen gemaakte voorwerpen gevonden die afkomstig zijn uit de midden-steentijd (ca. 8300 - 4400 v. Chr.). Blijkens uit vondsten in Nieuw-Wehl, zoals veel inheems en romeins aardewerk en voorwerpen in de vorm van munten, een mantelspeld en een dobbelsteen, moet hier een nederzetting gelegen hebben die in ieder geval van omstreeks 200 v. Chr. tot ongeveer 600 n. Chr. bewoond is geweest, hetgeen er op zou kunnen wijzen dat ook Wehl toen al als nederzetting bestond. Er zijn in Wehl k scherven gevonden uit de vr-karolingische en karolingische tijd (Frankische koningsdynastie van ca. 750-1000 n. Chr.). Overblijfsels van middeleeuwse ijzerwinning in de vorm van "klapperstenen" (de grondstof) en "slakken" (het bijproduct) zijn en worden nog steeds in en rond het dorp aangetroffen. Rond 1900 werd dit materiaal nog in zulke hoeveelheden aangetroffen, dat men het voor wegverharding gebruikte. Behalve de bovengenoemde romeinse munten, zijn er meer muntvondsten gedaan op Wehlse grond. Zo vond bijvoorbeeld in 1894 de dagloner Albert Pierik bij het verbreden van een sloot op zijn erf een Jacobakannetje met vier gouden munten uit de tijd van de Franse koning Philips VI.

De naam Wehl kwam pas voor het eerst voor in een akte uit 1200. Tot aan de Franse Tijd was Wehl Duits gebied; sinds 1816 is het Nederlands. Dit uitgangspunt moeten we echter nuanceren.

1200-1647
Beginnen we met de periode van de oudste schriftelijke bronnen, de late middeleeuwen dus. In die tijd kan men nog niet van de Duitse of Nederlandse nationaliteit spreken. Het zijn de graven (later hertogen) van Kleef en Gelder, en zijdelings ook de graaf van Bergh, die hier hun bezittingen en belangen hadden. Door oorlogen, vererving en verpanding traden verschuivingen in de machtsverhoudingen op. Ze behoorde in 1405 de helft van de nederzetting Wehl (kern) aan Kleef en de andere helft (buitengebied) aan Gelder. In de loop van de vijftiende eeuw kreeg Kleef echter vastere voet in het gebied. Wehl had toen een eigen gericht. Het gericht had overigens k andere taken dan rechtspreken, zoals het vastleggen van boedelscheidingen en kooptransacties van onroerende goederen. Het jaar 1487 bracht verandering: Zevenaar kreeg stadsrechten. Dat had de opheffing van het Wehlse gericht ten gevolge, of liever gezegd de verplaatsing naar Zevenaar, waar van toen af de bestuurszaken geregeld werden voor de stad Zevenaar en het ambt Liemers (dat waren de plaatsen Oud-Zevenaar, Groessen, Loo, Duiven en Wehl). Dit duurde zo'n 160 jaar.

1647-1765
Tegen het einde van de Tachtigjarige oorlog in 1647 splitste de Kleefse hertog Wehl van het ambt Liemers af. Hij verpandde de plaats aan de graaf van Bergh. Daardoor kwam Wehl in bestuurlijk opzicht los te staan van het ambt Liemers, waarvan het aardrijkskundig gezien al lang los stond. Het werd een aparte heerlijkheid; Heerlijkheid Wehl. De landsheer bezat daarmee alle rechten en inkomsten die betrekking hadden op het kerspel (plattelands district) Wehl. De belangrijkste van die rechten en inkomsten waren o.a. de hoge en lage rechtspraak, de plaatselijke tienden, de tol, het jachtrecht in de hele heerlijkheid, de inkomsten uit de molen en uit verscheidene goederen. De graaf van Bergh moest hier als pandsom het bedrag van tienduizend rijksdaalders tegenoverstellen. De verpanding was aanleiding, de grenzen van de heerlijkheid eens nauwkeurig vast te leggen op kaart door een landmeter. Vanaf 1647 kende Wehl, ondanks protest van Zevenaar, weer een eigen gericht: het werd uitgeoefend door de landdrost van Bergh als richter, bijgestaan door enkele plaatselijke schepenen. De verpanding werd van 1661 tot 1673 overgenomen door het geslacht Bentinck en van 1673 tot 1729 door het geslacht Van Wylich van Lottum. Inmiddels was er in groter verband het n en ander gebeurd. Het hertogelijke Kleefse Huis was in 1619 uitgestorven en de titel 'Hertog van Kleef', inclusief bezittingen en rechten, was overgegaan op de markgraaf van Brandenburg. Dit markgraafschap, tevens keurvorstendom, groeide in 1701 uit tot het koninklijke Pruisen. Eigenlijk was Berlijn daarmee voor Wehl de hoofdstad geworden, maar de meeste aangelegenheden, waarvoor men een hogere overheid nodig had, konden in Kleef (de provincie-hoofdstad) of in Emmerik worden afgedaan. Een belangrijk bestuurscollege was de 'Krieges- und Domnen Cammer' te Kleef, die zich overigens in de loop der tijd met heel wat meer dan alleen oorlogs- en domeinzaken was gaan bezighouden. Bepaalde plaatselijke belangen, zoals het onderhoud van wegen en waterleidingen, werden door de Wehlse gerfden-organisatie behartigd.

1765-1806
In 1729 trok de landsheer de inkomsten uit de heerlijkheid Wehl rechtstreeks aan zich, althans ze kwamen enkele tientallen jaren, tot in 1765, ten goede aan de Pruisische 'Invalidenkasse'. Vermoedelijk vanwege de nasleep van de Zevenjarige Oorlog, die zware offers van Pruisen eiste, verkocht de koning in 1765 de Heerlijkheid Wehl aan Cornelis Steengracht. Deze transactie lijkt ingrijpender dan ze voor de inwoners in feite was. De Pruisische koning bleef landsheer en richter Arnold Felderhoff, reeds vanaf 1733 in functie, bleef gewoon op zijn post. Van de familie Steengracht kwamen de 'heerlijke rechten' in 1781 door huwelijk aan de familie Von der Goltz. Toen de gravin Von der Goltz in 1893 was overleden, bestond de heerlijkheid, die de erfgenamen twee jaar later ten verkoop aanboden, uit 373 ha grond, met daarnaast tiend-, grond-, jacht en andere rechten.

1806-1816
Het jaar 1806 is belangrijk; we kunnen het beschouwen als breekpunt tusen het oude uit het feodalisme (leen- c.q. verpandstelsel) ontstane regime en de nieuwe tijd. Wehl hoorde nu tot het op Franse revolutionaire hertogdom, later groothertogdom; Berg. Deze staat had Dsseldorf tot hoodstad; de naam Berg houdt verband met het aldaar gelegen 'Bergische Land' en staat geheel los van het graafschap Bergh ('s-Heerenberg). Twee jaar later onderging Wehl de bestuursreorganisatie, die in Berg plaatsvond; het werd een gemeente binnen het kanton Emmerik. Na weer twee jaar, eind 1810, vond de rechtstreekse inlijving bij Frankrijk plaats. De nederlaag van Napoleon weerspiegelt zich ook in de Wehlse geschiedenis: in januari 1814 werd Wehl weer Pruisisch. Dit was echter niet van lange duur. Het Congres van Wenen, dat de balans van de 'mislukte' Franse Revolutie opmaakte en tot taak had de daaruit voortvloeiende staatkundige problemen op te lossen, besliste in 1815 dat Wehl bij Nederland zou worden gevoegd. Dit gold eveneens voor de meeste andere voormalige Kleefse enclaves.

Enclave
Hoewel betwist door Gelre, maakte Wehl reeds in de eerste helft van de 14e eeuw deel uit van het Hertogdom Kleef. Aanvankelijk vormde het met de eveneens Kleefse gebieden Didam en Beek n geheel. Eerst toen een eeuw later beide laatstgenoemde gebieden aan Bergh kwamen, kreeg Wehl de eigenaardige positie van ENCLAVE, d.w.z. een rondom door vreemd territoir ingesloten gebied. Het feit, dat Wehl (katholiek) geheel door Gelders (protestants) gebied was omgeven, bracht met zich mee dat bijvoorbeeld bij militaire aflossingen omzichtig te werk diende te worden gegaan. Om geen aanstoot te geven bewogen de Kleefse, later Pruisische, detachementen zich ongewapend en ongeniformeerd over Nederlands grondgebied, om eerst bij de grens van de Heerlijkheid hun wapens en uniformen van de karren te halen en daarna in vol ornaat de enclave binnen te marcheren.

1816-nu
Op 1 juni 1816 werd Wehl nederlands grondgebied. Een heel wat stabielere periode brak toen aan. De toen aanwezige indeling in drie bestuurslagen (rijk, provincie en gemeente) geldt nog steeds. Natuurlijk zijn de afgelopen 2 eeuwen niet rimpelloos verlopen, ook op bestuurlijk vlak niet. Een moeilijke periode kende Wehl in de jaren dertig van de 20e eeuw, toen de gemeentefinancin ontredderd waren geraakt, waardoor de bestuurbaarheid danig bemoeilijkt werd en daar kwam de oorlog van 1940-1945 later ook nog eens bovenop. De gemeente Wehl is thans een gezonde, gezellige, moderne en rustige gemeente, echter met een bruisend verenigingsleven en tal van activiteiten voor haar eigen inwoners n daarbuiten.











Heerlijkheid WEEL in 1647








Kaartblad uit de tiendatlas van de Lommen- of Wehlse Grote Tient, in 1718 vervaardigd door de landmeter Johan Henrich Eversz.





Bevolkingsgroei
Aantal inwoners in:
1900 - 2304
1920 - 2725
1930 - 2976
1940 - 3570
1950 - 4169
1960 - 4512
1970 - 5619
1980 - 6230
1990 - 6466
2000 - 6700
De gemeente Wehl is een 'niet-groei'-gemeente, het aantal inwoners zal derhalve rond dit aantal blijven hangen!


go up







Overdracht van Wehl aan Nederland in 1816










Luchtfoto Wehl in 1929









Luchtfoto Wehl rond 1980







go up







GemeenteGrenzen Wehl








Wehl ligt in de provincie Gelderland


De Geschiedenis van Nieuw Wehl
Het dorp Nieuw Wehl heeft zich ontwikkeld aan de kruising van twee wegen. De bebouwing heeft zich het eerst langs die wegen ontwikkeld. Het dorp kreeg in 1925 enige allure toen er de R.K. kerk verrees. Thans omvat Nieuw Wehl ongeveer 130 stuks woningen. Het dorpje groeit echter gestaag, want naast enkele scholen, verenigingsgebouwen, de kerk en huize Fatima, een tehuis voor geestelijk en lichamelijk gehandicapten, wordt hard gewerkt aan nieuwe voorzieningen voor haar inwoners.



Luchtfoto Nieuw Wehl in 1953

go up


Het Wapen van Wehl

Het oudst bekende schepenzegel van Wehl, waarvan ons vooralsnog slechts een drietal - slechte - afdrukken bekend is, geeft een afbeelding te zien van de H. Johannes met in zijn linkerarm het lam en een boek en in de rechter een kruisstaf. Het zegel, waarvan het randschrift luidt: "Het Schepenze: der Heerlykheit Weel" werd in de achttiende eeuw gebruikt. Het jongst bekende exemplaar is van 1784. Naast dit zegel was toen al verscheidene jaren in gebruik een gerichtszegel met de afbeelding van het wapen van de familie Van der Goltz, in wier handen de Heerlijkheid in 1767 was gekomen, en wel geflankeerd door twee geharnaste ridders, en bekroond met een helm en helmteken. Het was dat wapen, maar dan zonder schildhouders en helmteken, dat in de eerste helft van de negetiende eeuw werd gebruikt als wapen. Officieus, omdat de gemeente nimmer pogingen heeft gedaan het wapen officieel bij de Hoge Raad van Adel te laten registreren, c.q. te doen bevestigen.

In de tweede helft der vorige eeuw verbleekte iedere herinnering aan het oude wapen. In ieder geval werd het niet meer gebruikt. Zo bleef de gemeente zonder eigen wapen, totdat in het jaar 1916 - is het te boud hier te veronderstellen dat de hernieuwde belangstelling voor een gemeente-wapen verband zal hebben gehad met de herdenking van Wehl een eeuw tevoren bij Nederland was gekomen? - de burgemeeester in correspondentie trad met de Arnhemse goud- en zilversmid en amateur-heraldicus Bouchette. Laatstgenoemde slaagde er al spoedig in aan de hand van archiefmateriaal aan te tonen dat de indertijd het wapen Van der Goltz als gemente-wapen was gevoerd. Ne een daartoe gedane aanvraag kreeg de gemeente nog hetzelfde jaar, namelijk bij besluit van de Minister van Justitie van 19 december 1916 toestemming tot het voeren van dat wapen, omschreven als zijnde: in azuur een keper van goud, vergezeld van drie lelin van hetzelfde.

Tenslotte nog iets over de oorsprong van het wapen: het oorspronkelijke wapen van de familie Van der Goltz was een zilveren, of ook wel een gouden keper op een rood veld. Toen echter een lid van het geslacht zich zeer verdienstelijk had gemaakt voor koning Lodewijk XIV van Frankrijk, kreeg deze toestemming tot wapenvermeerdering met de drie gouden lelies van Frankrijk, die echter op een blauw (azuur) veld behoren. Na enige aandrang van de Franse koning hebben toen alle leden van het geslacht Van der Goltz hun wapen in dier vroege veranderd.


Afdruk van het oudste zegel van Wehl, dat in de 2e helft van de 18e eeuw nog in gebruik was.


Afdruk van het van na 1767 daterende "Gerichts Siegel der Herrlichkeit Wehl"


Het Wehlse Wapen
I : 20 november 1916
In azuur een keper van goud, vergezeld van drie lelin van hetzelfde.
Oorsprong/verklaring :
Het wapen is de linkerhelft van het wapen van de graven Von der Goltz, die de lelies van zilver voerden.
De heerlijkheid Wehl kwam in 1768 in handen van deze familie en werd daardoor een onderdeel van Pruisen. Pas in 1816 werd het gebied bij Nederland gevoegd.



De gemeentevlag van Wehl werd ingesteld bij raadsbesluit van 16 april 1962, nr. 16. De omschrijving er van luidt: twee evenhoge banen van geel en blauw met een broekingkeper van het n in het ander, reikend tot de helft der lengte. De uitvoering van de vlag staat in nauw verband met het gemeente-wapen.

go up


Naamsverklaring

W
atEenHeerlijkLand
Naamsverklaring van plaatsen en gemeenten is een hachelijke zaak, waarbij zelfs de geleerden elkaar maar al te vaak tegenspreken. Aan de verklaring, die dr. J. de Vries voor de naam Wehl geeft, namelijk WIEL, door dijkinbreuk onstane kolk, moet worden getwijfeld. Niet alleen vanwege de plaatselijke omstandigheden, maar bovendien omdat het woord WIEL in deze streken niet inheems schijnt. Hier zegt men KOLK of WAAIJ. Een bevredigende naamsverklaring bestaat er dus nog niet, men zegt echter wel eens gekscherend: "Wat Een Heerlijk Land".

Wat de spelling betreft, is het zo, dat oudtijds de naam op nogal uiteenlopende wijze werd geschreven: Weel, Weell, Wele, Wyelle etc. Als gevolg van de Kleefse c.q. Pruisische invloed raakte de spelling WEHL ingeburgerd. De gemeente raakte zelfs zo aan die schrijfwijze gehecht, dat zij, toen de posterijen er in 1883 toe overgingen, om overkomstig de door de Koninlijke Akademie van Wetenschappen samengestelde 'Lijst van Nederlandsche Plaatsnamen' de spelling WEEL te hanteren, verzocht, de naam weer als WEHL (men spreekt het dus wel uit als WEEL) te schrijven. In 1887 is de PTT echter alsnog overgegaan tot de hantering van de vanouds gebruikelijke spelling.

Ook op het in 1885 tot stand gekomen spoorstation werd aanvankelijk voor de plaatsaanduiding de nieuwe spelling gebruikt. Na protest van het gemeentebestuur besloot de Minister van Waterstaat, ter voorkoming van verwarring, dat op het naambord zou worden vermeld WEHL OF WEEL (!!!). Zo'n 2 jaar later verdween die vreemde vermelding van WEEL alweer. In de 'Lijst der Aardrijkskundige Namen van Nederland', die het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundige Genootschap in 1936 het licht deed zien, komt de gemeente als WEEL voor. Toen de regering mededeelde slechts de in de lijst gebruikte spelling te zullen toepassen, en dat deze 'ook dient te worden aangenomen door de onder Haar gezag staande organen, instellingen en diensten' rezen er echter zoveel bezwaren bij zowel de gemeente- als provinciale besturen, dat de ministerraad later besloot voorshands de tot dusver gebruikte spelling te hanteren.

Wat Nieuw-Wehl betreft: oorspronkelijk heette deze nederzetting Achter-Wehl. Bij raadsbesluit van 27 juni 1933 echter, werd naar aanleiding van een door de pastoor van Achter-Wehl ingediend adres de naam Achter-Wehl vervangen door Nieuw-Wehl, "omdat het woord ACHTER wel wat achterlijk klonk voor een wijk die zo'n geheel nieuw aanschijn heeft gekregen".
 



go up



go up NAAR MENU 21e EEUWBedrijvigheid
De bedrijvigheid in Wehl is sterk groeiende. Wehl bezit 2 bedrijventerreinen. Diepenbroek Zuid heeft een netto-oppervlakte van 2 ha. Er wordt nu gewerkt aan een nieuw bedrijventerrein aan de Nijverheidsweg, ca. 10 bedrijven hebben zich hier reeds gevestigd.

go up NAAR MENU 21e EEUWBereikbaarheid
De bereikbaarheid van Wehl is uitstekend. Met een eigen treinstation tussen traject Arnhem-Doetinchem en gelegen aan de autosnelweg Oberhausen-Arnhem, afslag Doetinchem, is de gemeente Wehl k zeer makkelijk te bereiken via de weg. Gemeente ligt zo'n 5 km vanaf Doetinchem en heeft nog meer als haar buurgemeenten de plaatsen Keppel, Didam en Kilder/Zeddam.

go up NAAR MENU 21e EEUWCultuur & evenementen
In de gemeente Wehl valt op cultureel gebied veel te doen. Jaarlijks worden er in de gemeente door verenigingen, stichtingen en andere organisaties velerlei activiteiten georganiseerd. Jaarlijks terugkerende evenementen zijn de parochiefeesten in Wehl en Nieuw-Wehl waarbij schuttersfeesten worden gehouden, een op hoog niveau gehouden triatlon in Wehl, de jaarlijkse drukbezochte braderie "De Wehleriade & MegaSpektakeldagen". In de zomermaanden heeft elk dorp haar eigen kermis. De gemeente beschikt tevens over haar eigen openbare bibliotheek.

go up NAAR MENU 21e EEUWGeloof
Het dorp Wehl heeft binnen haar dorpsgrenzen een rooms-katholieke en een protestantse kerk. Het dorp Nieuw Wehl heeft haar eigen r.k. kerk. De aanwezigheid van nonnen enkele decennia geleden, heeft de gemeente zeer goed gedaan op het gebied van onderwijs en volksgezondheid.

go up NAAR MENU 21e EEUWGezondheidszorg
Doktoren, tandartsen, apotheek, drogisterij zijn ruimschoots aanwezig in de gemeente Wehl. Tevens zijn er vele vrijwilligers die zich inzetten op het gebied van de gezondheidszorg, voor haar eigen inwoners, maar bijvoorbeeld ook voor derde wereldlanden. Het dichtsbijzijnde ziekenhuis is gelegen in de buurgemeente Doetinchem, nog geen 5 kilometer van Wehl vandaan. Het verzorgingstehuis "Oldershove" voor ouderen bevindt zich in de kern van Wehl. In de kern van Nieuw Wehl is huize "Fatima" gevestigd, een tehuis voor geestelijk en lichamelijk gehandicapten.

go up NAAR MENU 21e EEUWOnderwijs
De gemeente Wehl heeft goede onderwijsmogelijkheden. Voor de allerkleinsten is er de peuterspeelzaal Huppel Inn en het kinderdagverblijf Kiekeboe. Voor de oudere kinderen kunt u kiezen uit drie basisscholen; de Rank de een tweetal scholen die zich na een fusie Het Groene Licht noemen. Nieuw Wehl heeft haar eigen kleuterschool De Eerste Stap en basisschool De Hoeksteen. Na de basisschool kunnen de leerlingen doorstromen naar het voortgezet onderwijs in de omringende gemeenten. De stad Doetinchem ligt op 5 km afstand van de gemeente Wehl. Voor ander onderwijs kan er ook prima uitgeweken worden naar Zevenaar (12 km) of Arnhem (25 km).

go up NAAR MENU 21e EEUWToerisme
Wie van fietsen en wandelen houdt, kan heerlijk ontspannen van de natuurlijke omgeving genieten. Neem contact op met VVV Doetinchem, telefoon: 0314-323355. Op de camping 'Aan Stillewald' in Wehl kunt u overnachten, indien u een langer verblijf in de gemeente Wehl verkiest. Camping Stillewald ligt in een prachtig bos, voorzieningen zoals een buitenzwembad en de dorpskern liggen binnen een paar 100 honderd meters. In Nieuw Wehl staat een prachtige molen "De Bernadette" uit de 19e eeuw, hij draait nog steeds en kan op aanvraag bezocht worden.

go up NAAR MENU 21e EEUWVerenigingen en sport
De gemeente Wehl manifesteert zich als een echte sportieve gemeente. Er zijn verschillende sportaccommodaties te vinden binnen de gemeente. Het ontmoetingscentrum 'Koningin Beatrixcentrum' beschikt over een sporthal, een toneelzaal en een sportzaal. Sportcomplex 'Doesburgseweg' beschikt over zeven tennisbanen met een clubhuis en vijf voetbalvelden met een kantine.
Daarnaast is er het zwembad 'De Byvoorde'; dit is een verwarmd buitenbad dat geopend is van eind april tot half september. Praktisch iedere sport kan in de gemeente Wehl in verenigingsverband worden beoefend, bijvoorbeeld: basketbal, judosport, motorsport, handbal, paardensport, schieten, tennis, volleybal en voetbal.
Damesvoetbalvereniging FC GELRE en handbalvereniging APOLLO'70 spelen in het seizoen 1999-2000 zelfs in de hoogste divisies van het land.

go up NAAR MENU 21e EEUWWonen
De vele voorzieningen en de prachtige omgeving van Wehl zorgen voor een prettig woon- en werkklimaat. De gunstige ligging bij de steden Doetinchem en Zevenaar zorgt er voor dat alle voorzieningen binnen handbereik zijn. Ook de gemeente Wehl zelf heeft goede voorzieningen. Zo is er een gevarieerd winkelaanbod en een bruisend verenigingsleven.

 
 

go up






Bron: ABC van Oud Wehl / Wehl in oude ansichten / text: A.G.B. Koster + J.W. Jansen